Wat gebeurt er met een school wanneer goed leiderschap te lang ontbreekt? In deze podcast duiken we in het fenomeen van de school als verwaarloosde organisatie, waar het langdurig aan sturing, aandacht en begeleiding ontbreekt. We onderzoeken hoe verwaarlozing ontstaat, wat de gevolgen zijn voor teams en leerlingen, en vooral: hoe herstel mogelijk is.
Te gast zijn Math van Loo, adviseur bij Leren verbeteren, en Gerben Zonneveld, adviseur bij De Ploeg. Zij delen hun inzichten en ervaringen over hoe je als schoolleider, teamlid of leraar patronen van verwaarlozing kunt herkennen en doorbreken.
Aan deze podcast droegen ook Joost Kampen (organisatiekundige en auteur van Destructief leiderschap), Irene van Dalen (onderwijsinspecteur VO) en Haico Veldhuizen (interim-directeur) bij. Zij vertellen ieder vanuit hun eigen perspectief en rol hoe je een ‘verwaarloosde’ school herkent en hoe het proces van herstel eruit kan zien.
Wat verstaan we onder een school als verwaarloosde organisatie?
De term ‘verwaarloosde organisatie’ werd in 2005 geïntroduceerd door organisatiekundige Joost Kampen. In de podcast bespreken we de kenmerken, oorzaken en onderliggende patronen van verwaarlozing in het onderwijs. Hoe ontwikkelt het zich en welke signalen kun je als schoolleider of docent herkennen? Welke patronen keren steeds terug in scholen waar leiderschap langdurig ontbreekt, zoals een gebrek of afname van ondersteuning en corrigerend leiderschap, weinig of geen professionele verbinding tussen leiding en team en geen duidelijke verwachtingen of grenzen.
In het eerste deel van de podcast vertelt Joost Kampen over de kern van verwaarloosde organisaties en reflecteren de studiogasten op herkenbare situaties uit hun eigen praktijk. We benadrukken hierbij dat verwaarlozing een langdurig en systemisch proces is. Een school raakt niet van de ene op de andere dag ontwricht. Ontwrichting groeit langzaam, vaak door opeenstapeling van gebeurtenissen als:
- veel wisselingen in schoolleiding;
- onvoldoende rugdekking binnen leidinggevende teams;
- te snelle organisatorische veranderingen of groei;
- te hoge of juist te lage verwachtingen van medewerkers.
Interventies en herstel: wat kun je doen?
Wanneer verwaarlozing eenmaal zichtbaar is, lijkt herstel soms onmogelijk. Er zijn echter interventies die, vooral op de lange termijn, verschil kunnen maken. In het tweede deel van de podcast gaan we in gesprek over wat leiderschap kan doen bij tekenen van verwaarlozing, welke rol teamleden hebben bij herstel en hoe de inspectie en begeleiding kunnen ondersteunen.
Binnen de inspectie is de term ‘verwaarloosde school’ geen gebruikelijk jargon, maar toch komen inspecteurs regelmatig kenmerken van een ‘verwaarloosde organisatie’ op school tegen. Irene van Dalen, inspecteur voortgezet onderwijs, deelt haar perspectief in een geluidsfragment over herstelprocessen die zij van dichtbij heeft meegemaakt. Zij benoemt de duurzaamheid van het proces, en ook hoe bepalend de professionaliteit van het team kan zijn. Het proces van herstel vraagt volgens de studiogasten om een combinatie van duidelijkheid en aandacht. Dat proces bestaat uit drie fases:
1. stabiliseren: het herstel van structuur, rust en voorspelbaarheid;
2. normaliseren: het consequent uitvoeren van feedbackgesprekken en kwaliteitszorg op orde brengen;
3. verbeteren: een concreet verbeterplan opstellen.
De beleving van herstel
Herstel gaat niet alleen over het aanbrengen van structuur, maar ook over het herstel van vertrouwen. In het laatste deel van de podcast vertelt Haico Veldhuizen, interim-directeur en begeleider van scholen met herstelopdrachten, over de beleving van herstelprocessen. Leraren ervaren zowel opluchting als weerstand wanneer sturing terugkeert. Emoties over jarenlange onzekerheid spelen opnieuw op. Daarom vragen hersteltrajecten om:
- ruimte voor erkenning van gevoelens;
- een duidelijke grens aan grensoverschrijdend gedrag;
- heldere communicatie over wat verandert – en waarom.
Tips van de studiogasten
- Math van Loo: “Wanneer je bij mensen aangeeft dat hun verantwoordelijkheden veel kleiner zijn dan ze voelen, leidt dat ook tot acceptatie van de correctie die je eigenlijk aanbrengt.”
- Gerben Zonneveld: “Maak ontwikkeling zichtbaar. Stel met elkaar vast waaraan je merkt dat het beter gaat, benoem wat er daadwerkelijk is veranderd en verbind acties expliciet aan effecten. Zo wordt vooruitgang herkenbaar én een gezamenlijke verantwoordelijkheid.”
Aan het woord in deze podcast
Math van Loo (studiogast)
Adviseur van Leren verbeteren
Gerben Zonneveld (studiogast)
Adviseur De Ploeg
Joost Kampen (geluidsfragment)
Organisatiekundige en auteur van Destructief Leiderschap
Irene van Dalen (geluidsfragment)
Inspecteur voortgezet onderwijs
Haico Veldhuizen (geluidsfragment)
Interim-directeur en begeleider van hersteltrajecten in het voortgezet onderwijs
Verder lezen en luisteren
- Joost Kampen – ‘Destructief Leiderschap – Grondoorzaak van verwaarlozing en crises’
- Staat van het Onderwijs 2020 – Vanaf pagina 23 staan de bevindingen beschreven van inspectiebezoeken aan de best presterende scholen in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs.
Colofon
Redactie: Asri Prasadani, Mila Rodrigues, Lotte Rakers en Anouk Hendriks
Presentatie: Ron Benjamins
Productie: Ludo de Boo
Abonneren
Om niks te missen kun je je abonneren op de podcasts van Leren verbeteren via een van de volgende kanalen:
